Phòng tối, cái thú của người chụp film – Part I

Phần I: Giới thiệu

Chắc hẳn đối với mọi người chụp film từ những người đã gắn bó lâu năm, đã quá quen với film và cái gọi là „những quá trình ướt“ (các quá trình theo phương pháp thủ công để đi tới một bức ảnh hoàn chỉnh), đến những người mới đến với máy film và film như một „nghệ thuật sắp bị đánh mất“ thì phòng tối – dark room đối với ai đó luôn luôn là thú vui, sự khám phá, là bí mật hay chỉ là cái sự tự sướng và mãn nguyện với bức ảnh trên tay mà để làm ra nó, người chơi ảnh phải bỏ ra một khoảng thời gian, công sức lớn mà những người chụp ảnh kỹ thuật số chỉ có cách „lắc đầu, lè lưỡi“.

Tổng quát mà nói, ở cái thời đại gọi là „kỹ thuật công nghệ“ như bây giờ thì chụp ảnh film so về thời gian, sự tiện lợi cũng như chất lượng, kinh tế thì chắc chắn chẳng thể so sánh được với chụp ảnh số. Nhưng tại sao vẫn có những người say mê với ảnh film và các quá trình làm ảnh thủ công, say mê với việc giốt mình hàng giờ trong phòng tối trộn, ngoáy, xóc, tráng, rửa… hàng giờ để ra được một bức ảnh như ý? Một phần lớn của câu hỏi này mong rằng các bác sẽ tìm được lời giải đáp qua những bài viết về phòng tối này.

Trong những bài viết tới đây, em sẽ cố gắng đưa ra một cách tổng quát nhất từ những quá trình cơ bản đến những phương pháp đặc biệt của một bức ảnh thủ công. Trong box Film – Nghệ thuật sắp bị đánh mất này đã có một số bài viết về những quá trình tráng film, nhưng giường như các bài viết đó chỉ dừng lại ở mức độ tham khảo chứ theo đó thì một người bắt đầu muốn tự tráng film khó có thể coi đó như một tài liệu hoàn chỉnh được. Trong box này em biết có rất nhiều bác đã và đang làm film theo phương pháp thủ công, vậy nên trong những bài viết của mình em cũng muốn có thêm những góp ý của các bác để đây có thể trở thành một tài liệu hoàn chỉnh với mục đích chích của nó là giúp đỡ những người thực sự muốn bước chân vào rửa film, làm ảnh.

Mở đầu của serial về phòng tối của mình em sẽ giới thiệu về những dụng cụ cần thiết để trang bị cho phòng tối. Tiếp theo đó sẽ là bài viết về quá trình tráng film, ở đây em sẽ chỉ nêu quá trình tráng film đen trắng vì lý do duy nhất là sự đơn giản của tráng film đen trắng (film màu đòi hỏi nhiều dụng cụ hơn do nhiệt độ tráng và quá trình xóc khi tráng cũng như những hóa chất phức tạp mà khó kiếm của nó). Trong đây em cũng sẽ đưa ra một số công thức của hóa chất tráng film để cho những bác không có khả năng mua nó ở cửa hàng có thể tự chế tại nhà. Cùng với bài viết về tráng film đen trắng sẽ là những sai lầm trong quá trình tráng film và cách giải quyết nó. Bài cuối cùng của phần một của serial về phòng tối sẽ là tổng hợp những ảnh hưởng chính đến film trong quá trình tráng như nhiệt độ, thời gian, chu kỳ xóc và cách xóc hộp tank. Phần thứ hai của serial này sẽ nói về các dụng cụ để phóng và rửa ảnh trong phòng tối, quá trình rửa, phóng ảnh và những sai sót khi rửa ảnh. Cuối cùng là những kỹ thuật phóng ảnh nâng cao – PhotoShop trong phòng tối của ảnh thủ công.

1. Phòng tối và các trang bị

Nói đến từ phòng tối, chắc hẳn những người chưa biết đến nó có thể nghĩ đây là một phòng thí nghiệm với những máy móc, dụng cụ, chai lọ phức tạp, nhưng sự thực là phòng tối theo một cách nào đó có thể là cái tủ đựng quần áo mà người tráng ảnh chui vừa, hay chỉ là một chiếc túi đen đặc biệt cho phép người tráng ảnh mở hộp film và lắp film vào hộp tráng film – tank. (cuộn film gần đây nhất em rửa là trong phòng ngủ và khi cho film vào tank em ngồi trong tủ quần áo tắt hết đèn để đảm bảo tối… vẫn ra và sướng)

Một phòng tối cơ bản phải đáp ứng đủ ba điều kiện, đó là có nước chảy, có „đủ tối“ và có hệ thống cửa thông thoáng. Thứ nhất cần có nước là vì sau khi tráng film bằng thuốc hóa chất xong thì công đoạn rửa film cũng rất quan trọng, công đoạn này loại bỏ hết tất cả các hóa chất đọng lại trên film giúp cho film có tuổi thọ lâu hơn. Thứ hai cũng là cái quan trọng nhất, khi tháo film khỏi hộp thì film vẫn chưa chịu được ánh sáng (chưa được tráng) và trong khả năng xấu nhất thì film sẽ bị cháy hoàn toàn và ít nhất thì sẽ bị lộ sáng, điều này thể hiện ở những vệt sáng đốm hoặc dài chạy trên film. Thứ ba, hệ thống thông gió giúp điều hòa không khí trong phòng tối và tránh việc ta phải hít phải hơi thuốc hóa chất nhiều (mặc dù hóa chất rửa film đen trắng không độc hại nhưng làm việc với nó nhiều giờ trong môi trường kín sẽ có thể gây đau đầu, chóng mặt…). Trong một số điều kiện nhất định thì phòng tối có thể được làm trong buồng tắm, nơi có nước chảy, có chỗ đổ hóa chất và có thể mở cửa để thông thoáng. Nhưng cái khó nhất đối với phòng tối – buồng tắm là việc che kín không cho ánh sáng lọt vào khi ta tháo film ra khỏi hộp. Có một số người giải quyết vấn đề về ánh sáng bằng cách sử dụng túi đặc biệt để tháo film khỏi hộp và lắp vào tank, tuy nhiên không phải ai cũng mua được nó một cách dễ dàng.

Sau khi đã có một chỗ có thể làm tối hoàn toàn và có nước chảy, có chỗ để đổ hóa chất thải (bồn rửa là tốt nhất), và chỗ đó có thể mở cửa hay làm cách no đó để thông thoáng, thí việc thứ hai là trang bị cho phòng tối của mình. Phòng tối của em là phòng dùng để tráng film cũng như phóng và rọi ảnh nên em dùng hầm dưới nhà để làm việc đó. Lưu ý các bác một điều quan trọng là tất cả những đèn để chiếu sáng trong phòng tối nên đặt công tắc ở phía trong, ở cao và gần chỗ mình làm việc để tránh việc các bác đang quấn film vào lọ thì vợ các bác bật đèn vào giặt quần áo (phòng tối – buồng tắm) hay ai đó chẳng may bật đèn lên, và có thể như trường hợp của bạn em, để công tắc đèn thấp và trong khi cuộn film dựa vào tường… đèn bật sáng và…mếu! Trở lại việc trang bị cho phòng tối để rửa film (trang để rọi, tráng ảnh sẽ được nói trong phần hai của serial này), cái quan trọng nhất là tank – hộp rửa film. Trên thị trường có nhiều loại hộp rửa film của các hãng khác nhau, nhưng nhìn chung cấu trúc của nó là một hộp kín có nắp đậy, trong có vòng để cuộn film vào và cấu trúc của hộp cho phép ta mở nó ra để đổ thuốc hóa chất đi cũng như cho hóa chất khác vào mà không làm ánh sánh lọt vào hộp ảnh hưởng đến film.

Tank tốt nhất và cũng có thể là đắt nhất của hãng JOBO, rẻ hơn thì có Kaiser hay Hama, và loại cổ và rẻ tiền nhất thì của Plastimat. Lưu ý là chất lượng cũng như sự tiện lợi khi tráng film của tank dựa trên giá thành của nó. Chẳng hạn như một số tank của Plastimat mà em đang dùng không cho phép cuốn film vào vòng cuốn khi vòng cuốn bị ướt, điều này rất làm mất thời gian khi ta rửa liên tục nhiều cuộn film. Khó khăn thứ hai của tank rẻ tiền là việc nó không cho phép ta xóc ngược tank khi tráng vì có thể làm nước đổ ra ngoài. Với những người mới chơi phòng tối thì việc đầu tư một tank tốt là khá quan trọng!

Dụng cụ quan trọng tiếp theo là nhiệt kế. Nhiệt kế cho phép ta kiểm tra nhiệt độ của hóa chất tráng film, cái mà ảnh hưởng lớn nhất đến quá trình tráng. Nhiệt độ chuẩn cho quá trình tráng film là 20oC. Khi nhiệt độ xuống thấp hơn thì làm cho film thiếu tương phản và thời gian rửa sẽ phải rút ngắn và ngược lại. Lý tưởng là khi nhiệt độ đúng 20 oC!!! Với những người đã có kinh nghiệm trong tráng film thì nhiệt độ có thể xuống dưới hoặc trên 20 oC chênh lệch trong khoảng 2 oC (bằng cách rút ngắn hay kéo dài thời gian) và kết quả vẫn được như mong muốn, nhưng đối với người mới tráng thì nên cố gắng giữ đúng nhiệt độ ở mức 20 oC. Cũng có một số người tráng film không cần nhiệt kế, thử thời gian tráng bằng cách cắt lấy một mẩu film trong hộp cha bị lộ sáng và nhúng vào nước hóa chất rửa và bấm đồng hồ, khi film chuyển sang màu đen thì ta xem đồng hồ và khoảng thời gian kéo dài đó chính là thời gian tráng. Một lần nữa, đối với người mới bắt đầu ta nên dùng nhiệt kế để đảm bảo chính xác và đơn giản hóa bước tiến hành!

Tiếp theo là những dụng cụ để hòa hóa chất như bình có chia dung lượng, các lọ đựng hóa chấtphễu để đổ hóa chất, đũa để quấy và nước tinh khiết. Tại sao phải là nước tinh khiết? chính nước tinh khiết mới đảm bảo được trong quá trình tráng film để thứ nhất không làm cho các hóa chất phụ trong nước máy có thể ảnh hưởng đến hóa chất tráng và thứ hai nước tinh khiết không chứa các cặn bẩn có thể làm xước film trong quá trình tráng (em rất sợ xước film khi tráng, có lần khi rửa xong đánh rơi film xuống đất và bụi đính vào em không biết… sau khi scan lên mới thấy những vết xước dài trên flame, tức kinh khủng). Nếu các bác không thể kiếm được nước tinh khiết thì có thể lấy nước máy đun sôi để nguội rồi lọc qua một số lớp mang vải (quấn vải quanh nắp lọ và rót nước sang lọ khác). Bằng cách đó ta cũng có thể làm giảm thiểu tối đa những ảnh hưởng không tốt của nước đến film và hóa chất rửa film. (các bác cũng có thể dùng nước khoáng tinh khiết để rửa film như „ai đó“ mà em quen…)

Cuối cùng là trong phòng tối nên trang bị vài hàng dây phơi giống dây phơi quần áo. Cái này để phơi khô film sau khi tráng và để treo ảnh sau khi đã rọi, rửa xong. Cái không thể thiếu nữa là một số cặp (giống như cặp quần áo) để cặp và treo film. Tại những cửa hàng bán đồ chuyên để tráng film có các loại cặp đặc biệt để treo film nhưng em thấy nếu các bác dùng cặp nhựa nặng nặng một tí để một cái có thể cặp chặt được film và một cái cặp giữ film duỗi thẳng khi phơi thì cũng không khác gì lắm so với cặp đặc biệt mua ngoài cửa hàng.

2. Hóa chất tráng film.

Xin nhắc lại với các bác là hóa chất tráng film đen trắng không độc để các bác khỏi phải lo… liệt dương hay gì đó như em có được nghe bác nào đó nói thế. Hóa chất dùng để rửa film màu thì có độc hơn thật, nhưng để rửa film đen trắng thì các bác không phải lo, tráng film xong rửa tay sà phòng kĩ là chẳng sao. (rửa tay sà phòng kĩ vì thuốc tráng film hơi có mùi… thối, nếu không rửa kĩ sợ rửa xong ngồi đâu đó ăn MC Donald mất ngon lắm ). Hóa chất tráng film được phân ra làm ba loại, thuốc hiện hay còn gọi là thuốc rửa ảnh, tiếng Anh là developer, thuốc làm ngưng quá trình hóa học của thuốc hiện hay em gọi đơn giản là thuốc ngưng – stop bath và cuối cùng là thuốc giữ cho film ở trạng thái như sau khi hiện ở điều kiện ánh sáng bình thường, em gọi đơn giản là thuốc giữ – fixer.

– Thuốc hiện: Thuốc hiện giúp cho lớp hóa chất nhờn trên bề mặt của film chuyển từ dạng không nhìn thấy sang nhìn thấy, nghĩa là sau khi tráng qua thuốc hiện thì trên film đã xuất hiện hình chụp, tuy nhiên film vẫn nhạy sáng, nghĩa là vẫn không chịu được ánh sáng bình thường (nên quá trình hiện diễn ra trong điều kiện tối hoàn toàn của tank). Về mặt hóa học, thuốc hiện là dung dịch ba zơ (-OH)… mà thôi, để cho khỏi gây rắc rối với người mới tráng film em sẽ ngừng nói về lý thuyết của quá trình hiện mà sẽ chỉ tập trung vào cơ bản của nó. Cơ bản thì thuốc hiện chia làm hai loại, loại dung dịch và loại bột. Loại dung dịch dễ sử dụng hơn vì dễ dàng pha chế, loại bột thì có nhiều loại hơn vì có thể kết hợp nhiều loại hóa chất khác nhau. Trong những cửa hàng chuyên bán đồ tráng rửa ảnh ta còn tìm thấy những loại thuốc hiện đặc biệt mà nhờ nó ta có thể làm tang, giảm độ nét, tăng, giảm số lượng hạt trên film (sạn nhiều hay ít cũng như to hay nhỏ), có loại có thể ảnh hưởng đến màu sắc, tone của film… Với người mới chơi thì nên chọn loại bình thường để thử trước, sau khi đã có một số kinh nghiệm nhất định có thể chuyển sang dùng những loại đặc biệt như trên. Nếu các bác mua thuốc hiện ở ngoài cửa hàng thì trên bao bì bao giờ cũng ghi cách thức pha chế thuốc. Với mỗi loại thuốc thì cách pha chế là khác nhau cũng như nồng độ của nó để rửa mỗi loại film là khác nhau. Để biết được rõ loại thuốc nào pha chế với nồng độ ra sao, thời gian bao lâu thì có thể tham khảo thêm trang web: http://www.digitaltruth.com/devchart.html, bảng chỉ dẫn nồng độ pha và thời gian cho từng loại thuốc ứng với mỗi loại film. Thường thì thời gian giữ thuốc hiện trong hộp tank để phải ứng giữa lớp hóa chất trên film và thuốc hiện diễn ra là từ 6-9 phút, tùy theo loại film cũng như thuốc cũng như kinh nghiệm của mỗi người mà ta điều chỉnh chính xác thời gian này. Tổng quan mà nói thì nếu thời gian này ngắn thì film sẽ cho độ tương phản thấp, ít sạn (noise) và film sẽ sáng hơn. Ngược lại với thời gian lâu hơn cho phép film sẽ nhiều tương phản, tối hơn và nhiều sạn. Thuốc hiện cũng có thể tự pha chế bằng việc mua các hóa chất ở cửa hàng bán hóa chất công nghiệp (ở Hà Nội nếu em nhớ không nhầm thì ở trên phố Hàng Gà có một cửa hàng như thế). Tự pha chế thuốc thì ta có thể ảnh hưởng toàn bộ đến chất lượng film nhưng lại đòi hỏi một hiểu biết nào đó cộng với thời gian. Một số „bài thuốc hiện“ em sẽ nêu ra trong bài sau của serial này.

– Thuốc ngưng: Có một số người dùng thuốc ngưng là nước bình thường, cái này thực ra không hoàn toàn tốt cho film. Về mặt lý thuyết mà nói, sau khi các phản ứng hóa học sảy ra sau khi ta đã đổ thuốc hiện vào thì lớp dung dịnh trên bề mặt film mang tính kiềm (-OH). Mục đích của thuốc ngưng để làm sạch lớp thuốc hiện trên bề mặt của film, làm cho quá trình hóa học diễn ra trên film ngừng lại. Nước chỉ rửa sạch một phần thuốc trên bề mặt film mà không làm sạch hoàn toàn nó, điều này dẫn tới việc sau khi tráng film xong trên bề mặt film sẽ có thể xuất hiện những chấm ố nhỏ sáng – kết quả của quá trình hiện vẫn tiếp diễn sau khi ngưng. Hơn nữa thuốc hiện bám trên film sẽ làm film kém chất lượng và giảm tuổi thọ của film rất nhiều (điều này sẽ được thấy rõ hơn trên giấy sau khi tráng, rọi ảnh). Cũng giống với thuốc hiện, thuốc ngưng có thể tìm thấy ở bất kì cửa hàng bán hóa chất tráng film ảnh nào nhưng đơn giản mà hiệu quả hơn cả là sử dụng dấm ăn. Dung dịch dấm ăn là dung dịch axit acetic sau khi cho vào tank sẽ sảy ra phản ứng trung hòa dung dịch kiềm – thuốc hiện, làm sạch hoàn toàn bề mặt film. Để có được thuốc ngưng từ dung dịch dấm ăn ta phải pha trộn nó để có được dung dịch 2%. Với dấm ăn mua đóng chai thì thường sẽ là dung dịch tỉ lệ 8% theo tiêu chuẩn. Để có được tỉ lệ 2% ta pha 1 phần dấm và 3 phần nước (cặn kẽ hơn ví dụ như 1 lít dấm thì hòa với 3 lít nước). Ở đây nhớ phải là nước cất tinh khiết hoặc nước đã qua đun sôi và lọc hết cặn (tại sao thì xin xem phần trên của bài này). Thời gian giành cho thuốc ngưng là khoảng 30s đến 1 phút và nhiệt độ không khắt khe như khi dùng thuốc hiện nhưng phải ở trong khoảng từ 18-22 oC.

– Thuốc giữ: Thuốc này sử dụng với mục đích làm cho film khỏi bị cháy khi ra ngoài ánh sáng. Về thuốc giữ thì thường có hai loại: thuốc giữ thường và thuốc giữ dùng nhanh. Xét về mặt kinh tế và sự tiện lợi của nó thì người ta hay sử dụng thuốc giữ dùng nhanh (em cũng thế vì rẻ tiền!). Cũng giống như thuốc hiện, thuốc giữ được pha chế theo công thức ghi trên bao bì của thuốc và thời gian hay nhiệt độ cũng vậy. Nhiệt độ ở đây phải được giữ trong khoảng từ 18-22 oC và thời gian thường là từ 6-8 phút.

Ở đây xin nhắc lại rằng nhiệt độ, nồng độ và thời gian tương tác với film của mỗi loại thuốc là rất quan trọng và cần được giữ đúng để đảm bảo chất lượng của film. Đặc biệt là nhiệt độ của thuốc hiện, với những người có kinh nghiệm thì sẽ đồng ý với em là khi nhiệt độ thuốc hiện chênh trên hoặc dưới nhiệt độ chuẩn 20 oC thì kết quả sẽ khác nhau khá nhiều.

Đây là toàn bộ cơ bản về trang bị để tráng film, nếu người mới tráng film đọc đến đây và hiểu hết cũng như đã có đầy đủ các trang thiết bị cơ bản này thì coi như đã đi qua được 60-70% để đi cái đích là một cuộn film hoàn chỉnh do mình tự tay rửa. Ở bài tiếp theo sẽ là phương pháp và quá trình tráng film đen trắng cơ bản.

Copyright: zui © 2007, copied from: http://www.vnphoto.net/forums/showthread.php?t=15439

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s